Akademik Arif Paşayev və ya fizikanın metafizikası
Akademik Arif Paşayevin həyatının, tərcümeyi-halının ən mühüm göstəricisi, heç şübhəsiz, "ən böyük əsərim ailəmdir" deyən yazıçı-mütəfəkkir Mir Cəlalın ailəsində dünyaya gəlib boya-başa çatmasıdır.
Ailənin taleyi Mir Cəlalın təsəvvüründə həmişə bir xalqın taleyi qədər önəmli, əhəmiyyətli olmuşdur. Və təsadüfi deyil ki, görkəmli tənqidçi-ədəbiyyatşünas Cəfər Xəndan vaxtilə yazmışdı:
"Mir Cəlal ən böyük siyasi-ictimai hadisələri ailə-məişət məsələlərində və ən kiçik ailə-məişət məsələlərini də böyük ictimai-siyasi hadisələrlə bağlamağı bacaran bir yazıçıdır".
Yəqin ki, Azərbaycan ədəbiyyatında ailə mənzərələrini bu qədər genişliyi, təfərrüatı və təfsilatı ilə təsvir edən söz ustası olmamışdır... O, ailənin, ilk növbədə, qarşılıqlı sevgi, etibar əsasında qurulmasını təbliğ edir. Zahirən belə görünə bilər ki, bu cür təbliğata xüsusi bir ehtiyac yoxdur, lakin istər 20-ci, 30-cu illərin, istərsə də sonrakı dövrlərin ailə-məişət münasibətləri tarixi göstərir ki, heç də belə deyil. Hər dövrün özündə milli ailə ukladına qarşı cari ideoloji-mənəvi müdaxilələrin dağıdıcı təsirləri Mir Cəlalı daim düşündürmüşdür. Məsələn, "Təzə toyun nəzakət qaydaları" hekayəsində zahiri yenilik (və nəzakət) arxasındakı bayağı təmtəraq, mal-dövlət hərisliyi, mənəvi puçluq kəskin tənqid olunursa, "Açıq kitab"da Sadıq kişi ilə Səttarzadənin timsalında heç bir ayrı məqsəd güdülmədən qarşılıqlı sevgi, hörmət üzərində qurulan ailənin valideynlər (cəmiyyət!) tərəfindən necə himayə edildiyi göstərilir. Evlənənlərə "ilahi eşq tərənnümçüsü" Füzulinin kitabının hədiyyə verilməsi də müəllifin məramının ifadəsidir.
Mir Cəlalın ailə ideallarının və ya fəlsəfəsinin mahiyyətini daha dərindən anlamaq üçün "Yaşıdlarım" romanı xeyli material verir. Müharibəyə yollanan nişanlısı Nərimana vəfasızlıq (əslində, xəyanət) edərək başqasına ərə gedən Kiçikxanımın istəyi baş tutmur, "ər"ini tezliklə cəbhəyə aparırlar. Kiçikxanım əlacsız qalıb rayona bağça müəlliməsi işləməyə gedir. Və müharibədən qayıdan Nərimanla burada bir daha rastlaşırlar. Yazıçı keçici hisslərin, duyğuların fövqünə qalxaraq onların taleyini daha mükəmməl (və müdrik) mühakimələrlə həll edir ki, burada qazanılmış həyat təcrübəsinin rolu, əlbəttə, aparıcıdır:
"O gördü ki, Kiçikxanım indi xəyaldan, geyim və işrət meyllərindən uzaq olan, azad zəhmətin gözəlliyi və poeziyasını duymaq yoluna düşmüş, keçmişindən xəcalət çəkən bir qızdır. Buna görə də Nəriman ona xor baxmağı mədəniyyətsizlik sayırdı".
Ədəbiyyatşünas Yaqub İsmayılov haqlıdır ki, "romanda Nəriman - Kiçikxanım xətti, Kiçikxanımın aqibəti müəllifi ciddi məşğul etmişdir. Ədib bu məsələni birtərəfli, ancaq intim - fərdi hiss, əlaqə və münasibətlər dairəsində almamış, daha çox ictimai-siyasi mətləblər, ümumi həyati məqsədlərlə sıx bağlamış, bədii-tərbiyəvi planda canlandırmışdır... Mir Cəlal mahir bir psixoloq kimi qəlbə nüfuz etmiş, insan ürəyinin dərinliklərində gizlənən müxtəlif hissləri həssaslıqla aşkara çıxarmışdır".
Roman yazıçının Nərimanla Kiçikxanımın yenidən (və bu dəfə həmişəlik!) qovuşacaqlarına çox böyük ümid ilə bitir. Və belə bir ümidçün, əlbəttə, kifayət qədər əsas vardır.
Ardı...
