Dövlətçiliyimizin və demokratiyamızın ilk müəllimi
Milli istiqlal mücadiləsi tarixində özünəməxsus yer qazanmış görkəmli ictimai və siyasi xadim, Şərqdə ilk demokratik respublikanın yaradıcılarından biri, Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk heyəti-vükəla rəisi (Nazirlər Şurasının sədri) Fətəli xan Xoyski çətin, keşməkeşli, lakin şərəfli, mübarizələrlə zəngin bir ömür, bir tale yaşamışdır.
O, ictimai mənşə etibarilə sərkərdə - Rusiya ordusunun general-leytenantı İsgəndər xan Xoyskinin ailəsində dünyaya göz açmışdı. Əsilli-nəcabətli ailəyə mənsub idi. Fətəli xanın babası İsmayıl xan Xoyski və ulu babası Cəfərqulu xan Dünbülü Batmanqılınc keçən əsrin əvvəllərində qədim və zəngin mədəniyyət ənənələri ilə seçilən Şəki xanlığına rəhbərlik etmişlər.
İbtidai təhsilini Şəki şəhərində alan F.Xoyski ailəsinin Gəncə şəhərinə köçməsi ilə əlaqədar buradakı klassik gimnaziyaya daxil olur. Gəncənin qaynar və ictimai-siyasi hadisələri ilə zəngin mühiti gənc Fətəli xanın həyat yolunu müəyyənləşdirməkdə ona kömək edir. Xoyski zərərdidələrə, kimsəsizlərə həyan olmaq, himayədarlıq etmək, haqqı tapdalananların müdafiəsində dayanmaq məqsədi ilə hüquqşünas olmaq istəyir. Elə bu niyyətlə də o, Rusiyanın paytaxtına yola düşür, Moskva Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. Tələbəlik illərində universitetin gənclər hərəkatına qoşulan Fətəli xan Rusiyada nəinki fərdlər, həm də xalqlar arasında yürüdülən ayrı-seçkilik siyasətinin şahidi olur. O, 1901-ci ildə Moskva Universitetini yalnız hüquqşünas kimi deyil, həm də gənc və dünyagörüşlü bir siyasətçi kimi başa vurur. İlk iş yeri Gəncə olsa da, xidmət yolu Gürcüstanın Suxum, Batum, Kutaisi, Rusiyanın Yekaterinodar şəhərlərindən keçir. Dairə məhkəmələrində andçı-müvəkkil, prokuror müavini vəzifələrində çalışmaqla yanaşı, siyasi fəaliyyətini də davam etdirir. 1905-ci ilin avqustunda Nijni-Novqorod şəhərində Rusiya müsəlmanlarının I qurultayında yaradılan "İttifaqi-müslimin" təşkilatının işində Azərbaycan ziyalıları kimi, o da fəal iştirak edir. Ə.Topçubaşov "İttifaqi-müslimin" Mərkəzi Komitəsinin büro üzvü, Fətəli xan Xoyski isə hüquq və iqtisadiyyat komissiyalarının tərkibində fəaliyyət göstərirdi. Onun konkret şəxslərə və hadisələrə münasibətdə hümanizmi, xeyirxahlığı, eyni zamanda, prinsipiallığı, inadcıllığı, qətiyyəti xalqın diqqətindən yayınmır. Məhz bu keyfiyyətlərinə görə Fətəli xan Xoyski 1907-ci ildə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasından Rusiyanın İkinci Dumasına deputat seçilir. Bu zaman Azərbaycandan F.Xoyski ilə yanaşı Xəlil bəy Xasməmmədov, İsmayıl Tağıyev, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski, Mustafa Mahmudov və Zeynal Zeynalov da millət vəkili missiyasını daşıyırdılar.
