Qədim İskit türklərinin Naxçıvanda qalan izləri

Naxçıvan şəhərindən 18 km cənubda, Nehrəm kəndi yaxınlığındakı, eramızdan əvvəl 2-1-ci minilliyə aid yaşayış yeri Qızılburun adlanır. Yaşayış yerinin yaxınlığında nekropol da vardır. XIX əsrdə arxeoloji ədəbiyyatda bu tarixi yer Qızılvəng də adlandırılmışdı. 1970-ci ilədək Araz çayının sol sahilində Təzəkənd adlı kənd də vardı. Həmin illərə aid xəritəni əsas götürsək, Qızılburun Təzəkənddən 3 km cənubda yerləşir. Qızılburun xalq arasında Qızılboğaz adı ilə də tanınır. Burada torpaq qırmızı rəngli olduğundan elmi ədəbiyyatda Qızılburun və Qızılvəng adı ilə düşüb. "Qızıl" sözü qədim türk dilində "qırmızı" mənasını verir. İndi də türkdilli xalqların əksəriyyəti qırmızıya "qızıl" deyirlər.

Azərbaycan arxeoloqları Qızılburunda. 1969-cu il ("Qızılburun nekropolu" kitabından)

Qızılburun nekropolu coğrafi cəhətdən əlverişli bir mövqedə, Araz çayının sol sahilində Zəngəzur dağları silsiləsinin Araz vadisinə enən burnunda salınıb. Sonda, dağın Araza qovuşduğu yerdə qayanın altındakı mağarada "Damcılı bulaq" vardır. Bu bulağın suyundan Qədim Məbəd şəhərin əhalisi istifadə edib. Bu zəngin tarixi abidə-nekropol rəsmi olaraq 1926-cı ildə qeydə alınsa da, 1895-ci ildə aşkar edilmişdi.

Zəngəzur dağları Araz çayına enənə qədər Araz çayı vadi ilə axır. Dağın Arazla qovuşduğu yerdə Araz çayı sıldırımlı qayalıqların arası ilə axır və bu yerdə Qızılburun gözəlliyi ilə göz oxşayır. Çünki bu dağlar dolomit dağlardır. Azərbaycanda dolomitin tükənməz mənbəyi yalnız Nehrəm ətrafındadır. Dolomit dağlar əsasən əhəngdaşı, dolomit və mergeldən ibarətdir. Saf dolomit rəngsiz və ya şəffaf ağ olur. Sarımtıl, bozumtul, qırmızımtıl, qonur və sair rəngli dolomitlər yağışdan sonra füsunkar gözəllik yaradırlar. Qırmızı rəngli dolomitlər bu ətrafda daha çoxluq təşkil etdiyindən hər tərəf al-əlvandır. Söz düşmüşkən deyək ki, 1827-ci ildə rus qoşunları burada Araz çayının sol sahilində tikilən Abbasabad qalasını tutarkən rus yazıçısı və diplomatı A.S.Qriboyedov da burada olmuş və ətrafdakı qayalıqları "Pompeyin qayaları" adlandırmışdı. Bəzi tədqiqatçılar səhvən bunu Pompey Qneylə bağlayırlar. Və yazırlar ki, A.S.Qriboyedov Haçadağı (İlanlı dağı) nəzərdə tutaraq deyib. Yox, bu yanlışdır. A.S.Qriboyedovun nəzərdə tutduğu e.ə.79-cu ildə İtaliyada Vezuvi vulkanının püskürməsi nəticəsində dağılmış qədim Roma şəhəri Pompeydir. Çünki 1594-cü ildə ilk təsadüfi qazıntılar çox qədim tarixi abidələri üzə çıxarıb.

Hələ 1827-ci ildə qədim nekropol aşkar olunmasa da, Araz çayının axdığı sıx qayalı dərənin ağzında, qırmızı təpənin üstündə qırmızı torpaqdan tikilmiş Qızılvəng monastırı görünürdü. "Qızılvəng" monastırı məbəddən xeyli aralıdadır. Monastırın yanında təxminən 1859-cu ildə "Qızılvəngköy" kəndi salınıb. Həmin ilin kameral siyahısına görə, bu kənddə 8 ev olmuşdu. O sənəddə qeyd edilib ki, buraya ermənilər İrandan köçürülmüşlər. Bu haqda erməni tarixçilərinin özləri də yazmışlar.

Yəni bu monastırın Qədim Məbədlə və onun ərazisində olan nekropolla heç bir əlaqəsi yoxdur. Bir də onu demək lazımdır ki, əgər bir yerdə yaşayan millətlərin dini ibadətgah tikmələri o demək deyil ki, bu ərazi tarixən onlara məxsus olub.

Qızılburun türk sözüdür və qədim zamanlardan iskit türklərinin yaşadığı məkan olub. Bunu 1895-ci ildən aparılan arxeoloji ekspedisiyalar da sübut edir.

1895-ci ildəki qazıntılardan söhbət açmazdan əvvəl tədqiqatçı alim Lətif Hüseynzadənin Astabad şəhərinin tarixi ilə bağlı araşdırmasını olduğu kimi sitat gətiririk: "Dəryaçanın (söhbət Araz su anbarından gedir - müəllif) yaranacağı ərazinin bir hissəsində indiki Təzəkənd kəndi və onun tarlaları yerləşir. Elmə məlum olduğu kimi, Təzəkəndin qədim adı Azərabaddır. Bu söz "Odlar yurdu" deməkdir. Böyük bir yaşayış məntəqəsi olan Azərabadda bir çox tarixi binalar, atəşkədələr və qalalar olmuşdur. Hələ IX əsrdə xalq üsyanının başçısı Babəkin ərəblərin zülmündən azad etdiyi yerlər sırasında Azərabad da vardır. Məhz buna görə də Azərabad tariximizlə çox əlaqədar olan bir yerdir. Sonralar Azərabad və onun ətraf yerləri Azadabad adlandırılmışdır. Bir qədərdən sonra bu ad dəyişilərək Astabad şəklinə düşmüşdür. XIV əsrdə Teymurun orduları tərəfindən işğal edilən Astabad yenidən öz müstəqilliyini itirmişdir. Astabadın vətənpərvərləri öz yurdlarını qorumaq üçün qalalardan istifadə etmişlər. Həmin qalalardan biri Araz çayının kənarında duran Astabad qalasıdır. Həmin qalanı 1827-ci ildə İran şahzadəsi Abbas Mirzə yenidən bərpa etdirdiyinə görə (tarix səhvdir. Qala 1810-cu ildə bərpa edilib - müəllif) onun adını dəyişib Abbasabad şəklinə salmışlar ("Abidələri qoruyaq". "Şərq qapısı" qəzeti, 1967)".

İndi qayıdaq əsas məsələyə. 1895-ci ildə Naxçıvandan Culfaya dəmiryolu çəkilərkən Qızılburun yaxınlığında bir neçə daş qutu qəbir dağıdılmışdı. Həmin daş qəbirdən sadə və boyalı qalar, qızıldan bəzək əşyaları, tunc silahlar, bəzəklər və digər maddi-mədəniyyət qalıqları tapılmışdı.

Görkəmli rus arxeoloq və coğrafiyaçı Aleksandr Andreyeviç Spitsin 1909-cu ildə nəşr etdirdiyi məqaləsində Qızılburun nekropolundan ilk dəfə məlumat verir. Onun və digər arxeoloqların yazdıqlarından məlum olur ki, yerli əhalinin və yaxınlıqdakı kilsənin rahiblərin dağıtmağa başladıqları qəbirlərin salamat qalmasında Araz çayı kənarındakı sərhəd gözətçi dəstəsinin rəisi N.V.Fyodorov fədakarlıq göstərib. Azərbaycan arxeoloqları Q.İsmayılzadə və B.İbrahimli 2013-cü ildə çap etdirdikləri "Qızılburun nekropolu" kitabında Fyodorovun bu tarixi xidmətindən ətraflı məlumat verməklə bərabər, "Rotmistr N.V.Fyodorov" başlığı altında haqlı olaraq onun adını Qızılburun nekropolunun ilk tədqiqatçısı kimi çəkmişlər.

Fyodorovun fəaliyyəti diqqətimizi çox çəkdiyi üçün onun haqqında əlavə axtarışlar apardıq. Onun həyatı, fəaliyyəti haqqında indiyədək məlum olmayan faktları aşkarladıq. Hətta fotoşəklini də tapdıq. Bu tapıntıların oxuculara da maraqlı olacağını düşünürük. General-mayor Nikolay Vasilyeviç 28 noyabr 1860-cı ildə anadan olub. 4-cü Moskva hərbi gimnaziyasını, 1-ci dərəcəli Odessa piyada zabitlər məktəbini bitirib. 16 aprel 1876-cı ildə praporşik, 30 may 1882-ci ildə podporuçik rütbələrini alıb, 8 iyun 1886-cı ildə kornet (kiçik zabit) adlandırılıb. Ona 5 aprel 1887-ci ildə poruçik, 21 aprel 1891-ci ildə ştabs-rotmistr, 6 dekabr 1895-ci ildə rotmistr hərbi rütbəsi verilib. 1894-1895-ci illərdə o, Naxçıvan diyarından İrəvan briqadasının Culfa sərhəd dəstəsinin komandiri olub. Sərhəd dəstəsi süvari qoşunlara aid olduğundan onun rütbəsini çar ordusunun qanunlarına görə kapitan kimi də yaza bilərik.

Tədqiqatçı alim V.Əliyev A.S.Spitsinə istinad edərək yazır ki, məsələdən xəbər tutan sərhəd gözətçi dəstəsinin rəisi N.B.Fyodorov həmin yerə gəlmiş, dağıntının qarşısını almışdı. O, talan edilmiş qəbirlərin materiallarının bir hissəsini toplamağa müvəffəq olmuş və onları Moskvaya, İmperator Arxeoloji Komissiyasına göndərmişdi. Bir il sonra N.V.Fyodorov komissiyanın tapşırığı ilə həmin yerdə qazıntı işləri aparıb, əldə etdiyi materialları Moskva Tarix muzeyinə göndərib. Lakin N.V.Fyodorov materiallar haqqında heç bir yazılı məlumat verməyib. Yalnız 1909-cu ildə A.A.Spitsin bu məlumatları dərc etdirib və elm aləmində böyük əks-səda yaradıb.

Hərbçi arxeoloq Fyodorovun açdığı daş qutu qəbirlərdən birinin üstünə qoyulmuş iri sal daş üzərində ibadət edən adamın təsviri bu gün də çox maraqlı və aktualdır. Arxeoloqların stolüstü kitabına çevrilən "Qızılburun nekropolu"nda müəlliflər yazırlar: "Qızılburun materiallarından ən maraqlısı və demək olar ki, tədqiqatçıların diqqətini çox az cəlb etmiş tapıntı məbəd yeri adlanan ərazidən N.V.Fyodorov tərəfindən tapılmış insan fiqurudur (şək.20, №33, № 35, №37; V.Əliyevdən başqa heç bir tədqiqatçı bu fiqurdan ətraflı bəhs etməmişdir)". Akademik V.Əliyevin "Azərbaycanda tunc dövrünün boyalı qablar mədəniyyəti" kitabında (Bakı, 1977) bu insan fiquru haqqında geniş məlumat vardır.

Daha sonra V.Əliyev qeyd edir ki, o dövrdə Zaqafqaziya boyalı qablar mədəniyyətini əks etdirən Tunc dövrü abidələri hələ öyrənilmədiyindən A.A.Spitsin Qızılburun yaxınlığında daş qutu qəbirləri haqqında müəyyən bir elmi nəticəyə gələ bilməmişdi.

Qeyd edək ki, 1895-ci ilin sonunda N.V.Fyodorov Naxçıvanın Bulqan kəndindəki sərhəd briqadasının komandiri olmuşdu. O, 1900-cü ilə kimi Naxçıvan diyarındakı sərhəd postunda komandir olaraq qalmışdı. Sonralar N.V.Fyodorov Uzaq Şərqə dəyişdirilmiş və 1904-1905-ci illərdə rus-yapon müharibəsində iştirak etmişdi. 3 may 1913-cü ildə ona general-mayor hərbi rütbəsi verilib. 1878-ci ildə 4-cü dərəcəli fərqləndirici mükafat alıb. 3-cü dərəcəli Müqəddəs Stanislav (1880), 3-cü dərəcəli Müqəddəs Anna (1855), 2-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav (1898), 2-ci dərəcəli Müqəddəs Anna (1909) ordenlərinin kavaleri olub. Naxçıvan tarixində onun adı həmişə hörmətlə xatırlanır. Çünki Qızılburun abidəsinin maraqlı və heç zaman arxeoloji qazıntı aparılmayan məbəd haqqında ilk dəfə N.V.Fyodorov məlumat verib. Sözarası deyək ki, tarixi məbədin adı Qızılvəng deyil. Qızılvəng məbəddən yarım verst şimali-şərqdə olan qayanın üzərində tikilmiş monastırdır.

Qızılburunda arxeoloji ekspediyalardan söhbət açmazdan əvvəl qeyd edək ki, ümumiyyətlə, bu orijinal tarixi abidə haqqında tədqiqatçı arxeoloq alimlərdən İ.İ.Meşaninov, A.A.Miller, A.A.Şpitsin, B.A.Kiftin, D.A.Həbibullayev, V.H.Əliyev, Q.İsmayılzadə, B.İbrahimli, V.B.Baxşəliyev, A.Seyidov və digərləri yazdıqları kitablarda ətraflı məlumatlar vermişlər.

Sovet hökuməti qurulandan sonra, 1926-cı ilin iyununda Qızılburunda arxeoloji tədqiqatlar başlayır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində bir sıra sənədləri aşkarladıq. Bu sənədlər Gürcüstan Milli Arxivindən gətirilib. Həmin sənədlərdən biri 1926-cı ilin əvvəlində Acarıstana və keçmiş Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına aiddir. Arxiv sənədi belə adlanır: Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanındakı Zaqafqaziya Elmi Assosiyasında təşkil edilmiş elmi ekspedisiyalar. Sənəddə göstərilir ki, Naxçıvana təşkil edilən ekspedisiyaya rəhbər Sankt-Peterburqdakı Dövlət Maddi Mədəniyyət Tarixi Akademiyasının üzvü A.A.Miller təyin edilib. Ekspedisiya qarşısında belə bir tələb qoyulub ki, Araz sahilində yerləşən qədim şəhər ərazisində (söhbət qədim məbəd şəhərdən gedir - müəllif) və Qızılvəng (Qızılburun) nekropolundakı qəbirlər qazılaraq tədqiq edilsin.

Yazılan kitablardan məlumdur ki, 1926-cı ildə Azərbaycanı öyrənən cəmiyyətin təşkilatçılığı və şəxsən İ.İ.Meşşaninovun Naxçıvana arxeoloji səfəri təşkil olunur. Bu 1895-ci ildən sonra Naxçıvadakı Qızılburuna arxeoloji tədqiqata gələn ilk ekspedisiya idi. Akademik N.Marr Rusiya Dövlət Maddi Mədəniyyət Tarixi Akademiyasının sədri Roqdayevə məktub yazıb. Həmin məktubda deyilir: "Əziz yoldaş Roqdayev, Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanındakı Zaqafqaziya Elmi Assosiasiyasının təşkil etdiyi ekspedisiyasının, hansı ki, professor A.A.Miller rəhbərlik edəcək, smeta layihəsini tamamilə bəyənirəm. Ekspedisiyada qeyd edilmiş yerli mütəxəssislərdən savayı, mənim tələbəm, Qafqaz Xaldey mixi yazılarının oxunması üzrə mütəxəssis, arxeoloq İ.Meşşaninovun iştirakını lazım bilirəm. Ümid edirəm ki, bu işdə ona maddi köməklik etmək Sizə çətin olmaz.

Sizin sədaqətli N.Marr".

Qeyd edək ki, İ.Meşşaninov həm də urartuşünas alim idi. N.Marr belə hesab edirdi ki, qədim şəhər ərazisindəki nekropolda urartu mixi yazılarına da rast gəlinə bilər. Yeri gəlmişkən deyək ki, bu günün özündə də ermənilər Urartunu öz əcdadlarının vətəni hesab edirlər. Amma tarixi sənədlərdən heç biri bunu təsdiqləmir. Məsələn, Rusiyanın görkəmli şərqşünası, bibliyaşünas, semitoloq, şumeroloq və urartuşünas, həm də Rusiya assuriyaşünaslığının banisi sayılan Mixail Vasilyeviç Nikolski (1848-1917) özünün "Van padşahlarının mixi yazılarındakı imzaları" əsərində yazır: "Qeyd edim ki, qədim perslər urartunun (Ararat vilayəti) sakinlərini ərminlər adlandırırdılar. Bunlar indiki ermənilər deyillər". Böyük şərqşünas özünün elmi əsərlərində dəfələrlə bu məsələyə aydınlıq gətirib.

Qeyd edək ki, urartulular ərminlər deyillər. Ermənipərəst alimlər urartuluların köklərini və dillərini erməniləşdirməyə çalışsalar da, buna nail ola bilməyiblər. Çünki onlar tamam ayrı xalqdırlar və assuriyalılarla qonşuluqda yaşayıblar. Onlara Urartu adını assurlar vermişlər. Heç xaldeylər də deyillər. Bu, tamam ayrı bir yazının mövzusudur.

Qayıdaq mətləbə. 1926-cı ilin iyun ayında Qızılburunda (Qızılvəngdə) İ.Meşşaninov qazıntılara başlayır. Bu haqda Q.İsmayılzadənin, B.İbrahimlinin "Qızılburun nekropolu" kitabında ətraflı məlumat verilib.

Tapılan arxiv sənədləri içərisində professor Millerin 2 ədəd məktubu və axtarışların nəticələrinə aid iki sənəd də vardır.

Qızılburunda arxeoloji tədqiqat aparılanlardan biri də professor A.A.Millerdir. Rusiyalı arxeoloq, etnoloq, rəssam və muzeyşünas Aleksandr Aleksandroviç Miller 27 avqust 1875-ci ildə Yekaterinoslav quberniyasının Luqansk şəhərində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini evdə alan Miller sonralar Novoçerkassk kadet korpusunda (1886-1893-cü illərdə) və Sankt-Peterburqdakı Nikolayevski Mühəndislər məktəbində (1893-1893) təhsil almışdı. Məktəbi bitirəndən sonra 4-cü Dəmiryol batalyonuna hərbi xidmətə göndərilmişdi. Hərbi işi sevməyən Miller 1889-cu ildə istefaya çıxmış və rəssamlıq təhsili almaq üçün Parisə getmiş və orada sosial elmləri öyrənməkdən əl çəkib, tamamilə rəssamlıqda oxumuş və 1906-cı ildə artıq bir rəssam kimi məşhurlaşmışdı. Qeyd edək ki, o, hələ 1901-ci ildə Antropologiya məktəbinə daxil olub. 1904-cü ildə həmin məktəbi bitirib. 1906-cı ildən Miller bütün həyatını arxeologiyaya həsr edib. 1907-ci ildə Peterburqdakı Rus muzeyinin antropoloji şöbəsinə işə dəvət olunub. Uğurlu elmi ezamiyyətlərdən sonra onu həmin muzeyin "Qafqaz" şöbəsinə müdir təyin edirlər. 1908-ci ildən başlayaraq arxeoloji axtarışlarda iştirak edir. Miller əsasən Don çayının sol sahilində skif dövrünün nekropollarında arxeoloji qazıntılar aparır və 1914-cü ildə qazıntıları başa çatdırır.

1914-1916-cı illərdə Miller Rus Muzeyinin Etnoqrafiya şöbəsinin təşkili ilə məşğul olur. Birinci Dünya müharibəsi davam etdiyindən onu 1916-cı ildə hərbi xidmətə çağırırlar. Amma əlüstü muzeyin sərəncamına göndərirlər. 1917-ci ildə o Taqanroq şəhərində idi. Avqustun axırlarında Petroqrada qayıtdı. Oktyabr inqilabından sonra onu bir köhnə zabit kimi orduya xidmətə çağırırlar. O, mütəxəssislərin komplektləşdirilməsi imtahan komissiyasının sədri idi. 1918-ci ildə Milleri Petroqradda Rus muzeyinin direktoru seçirlər. 9 sentyabr 1933-cü ildə Miller Şimali Qafqazdan növbəti ekspedisiyadan qayıdanda onu həbs edirlər, faşizmin təbliğatını aparmaqda günahlandırırlar. 1934-cü ildə Leninqrad vilayətinin Siyasi İdarəsinin xüsusi iclasının qərarı ilə Qazaxıstana 5 illiyə sürgün edilir. Arxeoloq-alimin vəfatı ilə bağlı dəqiq məlumat yoxdur. Rəsmi məlumata görə, o, 12 yanvar 1935-ci ildə Karlaqda ürək çatışmazlığından vəfat edib. 28 noyabr 1956-cı ildə ona Leninqrad Hərbi dairəsinin Hərbi Tribunalının qərarı ilə bəraət verilib.

1908-1910-cu illərdə A.Miller Fransanın Coğrafi, Arxeoloji və Tarixəqədərki Cəmiyyətlərinin həqiqi üzvü seçilib. Çar hökuməti zamanında Müqəddəs Anna, Müqəddəs Stanislav və Müqəddəs Vladimir ordenlərinin müxtəlif dərəcələri ilə təltif edilib.

Sonralar Qızılburun nekropolu haqqında Azərbaycan TTC-nin Naxçıvan şöbəsinin 1926-cı il 22 fevral tarixli iclasında məlumat verən sonralar repressiyaya uğramış Cabbar Əmirov olub. Bu gün də həmin məbədin yerində heç vaxt arxeoloji qazıntı aparılmadığına çox təəssüflənirik. Bundan tariximiz itirdi, qızılaxtaranlar isə qazandılar.

Qeyd edək ki, Qızılburun qəbiristanlığı Naxçıvan Muxtar Respublikasında tunc və ilk dəmir dövrlərinə (e.ə.2-ci minillik - 1ci minilliyin əvvəlləri) aiddir. Buradakı daş qəbirlərdə meyitlər bükülü, bəzən oturdulmuş halda dəfn edilmişlər. Qəbirlərdən küpə, çölmək, kasa, vaza, çaydan tipli qablar, tunc xəncərlər, dəvəgözündən ox ucluqları, toppuzlar, dəmir alət və silahlar, qızıl bəzək əşyaları və sair tapılıb.

Arxeoloqların yazdıqları məqalələrdən və kitablardan məlum olur ki, İ.İ.Meşşaninovun və A.A.Millerin Qızılburunda apardıqları tədqiqat işləri genişmiqyaslı olmayıb. Burada A.A.Millerin kəşfiyyat qazıntısı nəticəsində iki daş qutu qəbir açılmışdı. Tunc dövrünün qırmızı rəngli qabları qara və qəhvəyi, yaxud qara və qırmızı boyalarla çəkilmiş həndəsi naxışlarla, bəzən insan və heyvan şəkilləri ilə bəzədilib. İlk Dəmir dövrünə aid qablar qırmızı boya ilə nisbətən enli xətlərlə naxışlanıb. Qızılburun boyalı qabları Naxçıvan Mədəniyyətinə aiddir. Bu mədəniyyətin sahibləri patriarxal-icma quruluşunda yaşamış, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar.

Professor A.Miller 18 iyul 1926-cı ildə arxeoloji axtarışlar apardığı yerdən - Don dairəsinin Aksay stansiyasında Zaqafqaziya Elmi Assosiasiyasının rəhbərliyinə məktub yazmışdı. Məktubunda o, axtarışlar aparacağı Qızılvəng (Qızılburun) nekropolunun və ərazidəki qədim məbədin vacibliyindən söhbət açıb. Hətta Muxtar Respublika ərazisində yerləşən Kültəpə arxeoloji abidəsinin də çox ciddi qorunmasını önə çəkib.

1926-cı il dekabr ayında Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi Tiflisə-Zaqafqaziya Assosiasiyasına №12-li məktub göndərib: "Professor A.A.Miller 1926-cı ilin payızında Naxçıvan ölkəsinin Qızılvəng ərazisində apardığı qazıntıların haqqında hesabatı Sizə verməli idi. Bu haqda Azərbaycan Arxeoloji Komitəsinə xəbər verməyinizi xahiş edirik.

Arxeoloji Komitənin sədr müavini:   İmza

Elmi katib:      İmza".

1927-ci il yanvarın 4-də Zaqafqaziya Elmi Assosiasiyası aşağıdakı məktubla Bakıya cavab yazır:

"Azərbaycan Arxeoloji Komitəsinə

Keçən ilin 29 dekabrında yazdığınız 1292 nömrəli məktuba cavab olaraq xəbər veririk ki, professor A.A.Millerin Qızılvəngdə apardığı qazıntıların hesabatı hələ ki, Assosiasiyaya təqdim olunmayıb. Ona görə də bu işlər haqqında Komitəyə heç nə xəbər deyə bilmirik.

Assosiasiyanın katibi: İmza".

Bu yazılan məktublardan aydın olur ki, professor A.A.Millerin ortalıqda Qızılburun nekropolunda qazıntı apardığı haqda hesabat yoxdur. Burada çox ciddi bir sual ortalığa çıxır. Tiflisdə belə bir hesabatın hazırlanmasına kimlər maneçilik törətmişlər? Çünki A.A.Millerin Naxçıvanda 1926-cı ilin 25 sentyabrında etdiyi tarixi çıxışın mətni Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Arxivində qorunur.

Fikrimizcə, Qızılburun nekropolunun İskit türklərinə məxsusluğu Tiflisdəki və Moskvadakı erməni alimlərini razı salmayıb. Millerin sonrakı faciəli taleyində əsas bu məsələ dayanır. Onun Naxçıvanda naxçıvanlılar qarşısında etdiyi tarixi çıxışı ona bağışlamırlar.

Amma Azərbaycan tarixşünaslığında bütün yüzilliklərdə Qızılburun nekropolunu parlaq məşəl kimi parıldadan aktual bir məsələ var. Bu A.A.Millerin Naxçıvanda etdiyi çıxışıdır.

25 sentyabr 1926-cı ildə Naxçıvan şəhərində Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin ümumi iclasında professor A.A.Miller Qızılvəngin (Qızılburunun) tədqiqi haqqındakı məruzə edir. Həmin məruzədən bir hissəni oxucularımızın diqqətinə çatdırırıq. Qeyd edək ki, Millerin məruzəsi ədəbiyyatşünas alim F.Xəlilov tərəfindən ilk dəfə aşkar edilmiş və onun "Naxçıvanı öyrənən elmi cəmiyyət" kitabında (Bakı: 2005, s. 51) çap olunmuşdu. 30 №-li protokolda Miller onu diqqətlə dinləyən cəmiyyət üzvlərinə və maraqlananlara (cəmi 200 nəfər) deyir: "Əvvəlcə mən bunu sizə deməliyəm ki, nə üçün Qızılvəngə tədqiqata gəldim. Mənim Qızılvəngə gəlməyimin əsl səbəbi budur ki, buranın mədəniyyəti dünya mədəniyyəti ilə əlaqədardır. Qızılvəng mədəniyyəti bir çox yerlərin mədəniyyətinə oxşardır. Babilistan-Şam və Ağdəniz sahillərinin mədəniyyəti bu Qafqazın mədəniyyəti ilə rabitəlidir. Mən Qızılvəngdən ümidsiz qayıtmıram. Bu qazıntıda tapdığım şeylər Qafqazın mədəniyyətli olmasını isbat etdi... Mən Cənubi Donda qazıntılar aparmışam. Orada yaşamış olan "İskit" türklərinin (skiflər - müəllif) mədəniyyəti ilə Qızılvəngin mədəniyyəti birdir. Hər iki məhəldə tapılan şeylər bir-birinə oxşayır...

Mənim Qızılvəng haqqında söylədiyim sözlər çox azdır. Günlərlə desəm, qurtarmaz. Buranın mədəniyyəti iki hissəyə ayrılır. Biri daş dövrünün mədəniyyətinə, ikincisi yeni mədəniyyətə aiddir".

Naxçıvanlılar professor A.A.Millerin maraqlı məruzəsini çox diqqətlə dinləyirlər və alqışlayırlar. Cəmiyyətin üzvlərinə və maraqlı olanların bir çox suallarına cavab verən professor A.A.Millerin məruzəsini cəmiyyət üzvləri kifayətləndirici və təqdir edirlər.

Qızılburun nekropolunda və Qədim Məbədin yerində aparılan arxeoloji axtarışlar, oradan tapılan mədəniyyət nümunələri və məşhur arxeoloq A.Millerin tarixi çıxışı Naxçıvanın qədim zamanlardan bəri iskit türklərinin vətəni olduğunu təsdiqləyir.

Xalqımızın tarixindən bəhs edən bir abidənin məhv edilməsi çox təəssüf yaratsa da, həmin ərazidə təkrarən ciddi arxeoloji axtarışların aparılması bu abidə haqqında yazılanları və yeni tapılanları bir yerə toplayar. Bu isə Qızılburun mədəniyyətinin həqiqi mövqeyini aydınlaşdırar.

                                                                                                  Musa Quliyev

                                                                                                   “525-ci qəzet”